Hordhac

​Magaca gaar ah, sidiisaba, waa astaan lagu aqoonsado qof, dal, iwm, oo looga sooco dadka iyo dalalka kale. Waxaan tusaale u soo qaadan karnaa magacyada juquraafiyeed ee gaarka ah sida: Muqdisho, Hargeysa, Kenya, London, iyo kuwa kale. Sidaas oo ay tahay, waxaa dhici karta in tiro kooban oo magacyo gaar ah ay iskumid noqdaan ama isu dhawaadaan, laakiin magacyada Soomaaliyeed ee gaarka ah, intooda badani, aad ayay isugu ekaan karaan gudaha dalka. Tusaale ahaan, haddii aad cid weydiiso, “Yaa yaqaan Maxamed Cabdullahi?” Waxaa markiiba lagu weydiinayaa “Maxamed Cabdullahigee?” Si loo garto, waxaa khasab ah in la sheego naaneystiisa ama qoyska iyo cidda uu ka dhashay.

Adduunka waxaa ka jira qaab dhigaallo lagu garto cid walba iyo dal walba, kuwaasi oo loo yaqaanno “Surname” ama “اسم العائلة” (Magaca Qoyska). Cilladda magac qoys la’aanta waxaa si weyn u dareema Soomaalida u hayaantay qurbaha, maadaama ay la falgaleen bulshooyin ka duwan xagga dhaqanka iyo nidaamka magacyada. Haddaba, baahi ma loo qabaa in la sameeyo magac qoyseed?  Waxay Soomaalidu tiraahdaa: “Nin aan naaneys laheyn waa ri’ aan geeso laheyn.” Naaneysyada faraha badan ee ay Soomaalidu leedahay, kuwaas oo qaarkood kakan yihiin, saw astaan uma ahan baahida weyn ee loo qabo magac qoys? Naaneysyada Soomaalidu waxay badanaa tilmaamaan astaan jireed ama dabeecad uu qofka leeyahay, sida: Iley, Gacamey, Afqallooc, Madaxey, Laangare, Jinnoole, Shiino, iwm.

Sidee ku Suurtagali Kartaa In La Sameeyo Magac Qoys?

​Maadaama dhaqanka Soomaaliyeed uu leeyahay abtirsiimo qabaa’il, magacyo reereed, iyo naaneysyo aan qaarkood xumayn, maxaa inoo diiday in aan sameysanno “Magac qoyseed” rasmi ah?

​Si arrintan ay u suurtagasho, Prof. Cabdalla Cumar Mansuur wuxuu soo jeediyay talooyinkan soo socda:

​Adeegsiga Magaca Abka ama Reerka: In magaca qoyska loo adeegsado magac reer ama magac ab (oo aan adeegsigiisu badneyn). Sida dadka qaar ay caan ku noqdeen magaca aabbaha ama awoowga oo ah magac aan aad loola bixin, tusaale: Maxamed Siyaad Barre (Barre), Maxamed Xaaji Ibraahin Cigaal (Cigaal), Cabdalla Cumar Mansuur (Mansuur).

​Habaynta Sadexda Magac: Si ubadka iyo aabahood loogu maleeynin walaalo, waxaa habboon in la qaato nidaamka: Qofka magaciisa + Magaca aabbaha + Magaca qoyska.

​Ka Tagista Magac Sharafeedyada: In aan dukumentiyada rasmiga ah lagu qorin magac sharafeedyada horay u galo magaca sida: Macallin, Sheekh, Xaaji, iwm.

​Xal u Helista Magacyada Lammaanan:

Magacyada lammaanan sida Maxamed-Deeq, Caasho-Kiin, Maxamed-Nuur, Cali-Nuur, Sayyid-Cumar, iwm, waa in magaca rasmiga ah uun la qaato marka dukumentiyada lagu qoraayo, ama la dhex dhigo xarrijin (-) si aan loogu khaldin magaca labaad ee aabbaha.

Afarta Qaab ee loo Sameeyo Magac Qoyseedka

​Sida uu soo jeediyay Prof. Mansuur, waxaa jira afar qaab oo fududayn kara in la helo magac qoys rasmi ah:

​1. Magaca Isirka (Abtirsiinta): Waxaan u sii kala qaadi karnaa laba qaybood:

​B. Magac Abka: Sida Yaasiin Cismaan Keenadiid (Yaasiin Cismaan Yuusuf Keenadiid),

​T. Magaca Reerka (Beeleed): Sida Sh. Cabdullahi Yuusuf Qudubi, Sh. Cabdiraxman Cumar Celi, ama Sh. Xasan Barsane.

​2. Magac Deegaanka: In qofka loogu magacdaro deegaankiisa ama meesha uu kasoo jeedo, sida: Maxamed Cusmaan Jawaari (Magaalo) ama Faarax Maxamed Gololey (Deegaan/Tuulo),

​3. Magac Sifada Qofka: In la qaato naaneys tilmaan fiican leh oo qofka lagu yaqaan, sida: Aadan Cabdulle Cismaan (Cadde) ama Maxamed Ibraahin Warsame (Hadraawi),

​4. Magaca Xirfadda: In magac qoyska laga dhigo shaqada ama xirfadda qoyska lagu yaqaan, sida: Cabdiraxmaan Nuur Garaash, Xasan Biyoole, Rootile, Barafle, ama Cabdi Fuundi.

​Faa’iidada Magac Qoyseedka

Yareynta Isku-ekaanshiyaha: Waxaa meesha ka baxaya ama yaraanaya magacyada badan ee isku midka ah, kuwaasoo mararka qaar jahwareerka keena.

Soo Koobista Magaca: Waxaa meesha ka baxaya baahida loo qabo magacyada afarnaa ama in hooyada magaceeda la raadiyo si qofka loo aqoonsado.

Adeegsi Toosan oo Isirka ah: Waxaa caadi noqonaya adeegsiga magacyada isirka ama qabiilka oo loo adeegsanayo is-barasho iyo nidaam, sida uu Alle Qur’aanka ku sheegay: “وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا” (Waxaan idinkaga dhignay dadyow iyo qabiilooyin si aad isu aqoonsataan).

Haddaba, akhriste, ma leedahay magac-qoyseed ku saleysan afarta arrin ee aan soo xusnay ee kala ah: Mid deegaan (sida Prof. Jawaari), Mid qabiil/isir (sida Sheekh Cabdiraxmaan Celi), Mid sifo qofeed (sida Aadan Cadde), iyo Mid xirfad (sida Cali Askari)?

Tixraac:

Habdhigaalka Af-Soomaaliga Guud ee Prof. Cabdalla Cumar Mansuur

W/Q: Ismaacil Iidle